فەیلەسوف: فەلسەفەی ڕەواقییەت (زينۆنی سیتیۆمی)
سەردەم / قوتابخانە: فەلسەفەی هێلینستی / ڕەواقییەت (Stoicism)
12 بینین
فەلسەفەی ڕەواقییەت (Stoicism) یەکێکە لە کاریگەرترین و بەردەوامترین قوتابخانە فەلسەفییەکانی سەردەمی هێلینستی و ڕۆمانی کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ئەخلاق، دەروونناسی و ڕامانی مرۆڤایەتی بەجێهێشتووە.
١. ناوی تەواوی دامەزرێنەر و قوتابخانەکەی:
دامەزرێنەری یەکەمی ئەم قوتابخانەیە 'زینۆنی سیتیۆمی' (Zeno of Citium) (٣٣٤ - ٢٦٢ پ.ز) بوو. قوتابخانەکە بە قوتابخانەی 'ڕەواقییەت' یان 'ستۆسزم' دەناسرێت، کە ناوەکەی لە 'ستۆوا پۆیکیلی' (Stoa Poikile) یان 'ڕەواقی نەخشێنراو'ی ئاtopۆڕای ئەسیناوە وەرگیراوە؛ ئەو شوێنەی زینۆن و قوتابییەکانی تێیدا کۆدەبوونەوە و وانەی فەلسەفەیان دەوتەوە.
٢. پاشخانی مێژوویی و ژیاننامەی فەیلەسوفەکە:
زینۆن بازرگانێکی فینیقی بوو لە شاری سیتیۆم لە دوورگەی قوبرس. دوای ئەوەی کەشتییەکەی نوقم بوو و تەواوی سەرمایەکەی لەدەستدا، ڕووی لە ئەسینا کرد. لەوێ لە رێگەی خوێندنەوەی بەرهەمەکانی سۆکرات و شاگردییکردنی لەلای فەیلەسوفە کەلبییەکان (Cynics) و ئەکادیمییەکان، ڕێبازێکی نوێی فەلسەفی دامەزراند. ڕەواقییەت بەسەر سێ قۆناغی سەرەکیدا دابەش دەبێت: ڕەواقییەتی کۆن (زینۆن، کڵیانتێس، کریسیپۆس)، ڕەواقییەتی ناوەڕاست (پانایتیۆس، پۆسیدۆنیۆس)، و ڕەواقییەتی ئیمپراتۆریی ڕۆمانی (سێنێکا، ئەیپیکتیتۆس، و ئیمپراتۆڕ مارکۆس ئۆریلیۆس).
٣. بونیاد و تێگەیشتنە سەرەکییەکانی فەلسەفەکەی:
فەلسەفەی ڕەواقییەت بەسەر سێ بەشی سەرەکیدا دابەش دەبێت: لۆژیک، فیزیا (سروشتناسی)، و ئەخلاق.
- عەقڵی گەردوونی (Logos): ڕەواقییەکان بڕوایان وابوو گەردوون بەپێی عەقڵێکی گەردوونی سیستەماتیک و عەقڵانی بەڕێوەدەچێت.
- جیاکاری کۆنترۆڵ (Dichotomy of Control): مرۆڤ دەبێت شتەکان دابەش بکات بەسەر ئەوانەی لەژێر کۆنترۆڵی خۆیدان (بیرکردنەوە، هەڵوێست، بڕیارەکان) و ئەوانەی لەژێر کۆنترۆڵی خۆیدا نین (ڕووداوەکان، تەندروستی، ڕای ئەوانی تر). ئازار و ناڕەحەتی کاتێک دەستپێدەکات کە مرۆڤ دەیەوێت شتێک کۆنترۆڵ بکات کە لە توانایدا نییە.
- فەزڵ و بەختەوەری (Virtue is the Sole Good): تەنها فەزڵ و ڕەوشتی بەرز (دانایی، ئازایەتی، دادپەروەری، دانبەخۆداگرتن) بەسە بۆ بەدەستهێنانی ئارامیی دەروونی (Ataraxia) و بەختەوەری (Eudaimonia).
- ژیان بەپێی سروشت (Living according to Nature): هۆشیارانە قبوڵکردنی دیاردە و ڕووداوەکانی ژیان و ئامادەیی بۆ بەڕەنگاربوونەوەی نەهامەتییەکان.
٤. کاریگەری قووڵی فەلسەفەکەی لەسەر کۆمەڵگا، ئەخلاق و مێژوو:
ڕەواقییەت بووە بنەمای تێگەیشتنی مرۆڤدۆستی گەردوونی (Cosmopolitanism)، کە تێیدا هەموو مرۆڤەکان وەک هاووڵاتیی یەک گەردوون تەماشا دەکرێن بێ جیاوازی چینایەتی یان نەژادی. ڕەواقییەت کاریگەری قووڵی هەبوو لەسەر گەشەسەندنی فیکری مەسیحییەت، فەلسەفەی ڕۆشنگەری (وەک سپینۆزا و کانت)، و لە سەردەمی هاوچەرخدا بووە بنەمای سەرەکی چارەسەری دەروونی بە ڕێگەی ڕەفتاری-نەغۆڕی (CBT و REBT). بەرگەگرتنی ئازار و پشوودرێژیی ڕەواقییانە تا ئەمڕۆش وەک بەرزترین هێمای ئارامیی ڕۆحی سەیر دەکرێت.