بەراوردی قووڵی فەلسەفی لە نێوان کارل مارکس و ئادەم سمیس: لە دەستی نادیارەوە بۆ خەباتی چینایەتی
بەراوردکردنی فەلسەفی لە نێوان ئادەم سمیس (١٧٢٣ - ١٧٩٠) و کارل مارکس (١٨١٨ - ١٨٨٣) تەنها بەراوردکردنی دوو سیستەمی ئابووری (سەرمایەداری و سۆشیالیزم) نییە، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی دوو تێڕوانینی بنەڕەتی جیاوازە بۆ جەوهەری مرۆڤ، مێژوو، ئازادی و ڕەوشت.
١. ناوی تەواوی فەیلەسوفەکان و قوتابخانەکانیان:
- ئادەم سمیس: باوکی ئابووری سیاسی کلاسیک و ڕۆشنگەریی سکۆتلەندی (Classical Political Economy & Scottish Enlightenment).
- کارل مارکس: دامەزرێنەری ماتریالیزمی دیالێکتیکی و مێژوویی، مارکسیزم و ڕەخنەی بنیادگەریی سەرمایەداری (Marxism & Historical Materialism).
٢. پاشخانی مێژوویی و ژیاننامەی بەراوردکاری:
ئادەم سمیس لە سەدەی هەژدەهەمدا لە سەردەمی ڕۆشنگەری و لە سەرەتای شۆڕشی صنعتی لە سکۆتلەندا ژیاوە. بڕوای بە توانای عەقڵ و هارمۆنی سروشتی هەبوو بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگا. لە بەرامبەردا، کارل مارکس لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە ناو جەرگەی سەرهەڵدانی سەرمایەداری پیشەسازیی بەریتانیا و ئەوروپادا ژیا؛ سەردەمێک کە کرێکاران لە خراپترین مەرجی ژیاندا کاریان دەکرد. مارکس پڕ لە ڕەخنە بوو بەرامبەر ئایدیالیزەکردنی بازاڕی ئازاد لەلایەن سمیسەوە.
٣. بونیاد و تێگەیشتنە سەرەکییەکان (جیاوازییە فەلسەفییەکان):
- سروشتی مرۆڤ (Human Nature): سمیس مرۆڤ وەک بونەوەرێک دەبینێت کە بە سروشتی ئارەزووی ئاڵوگۆڕ و بازرگانی دەکات ('Homo Economicus') و بەرژەوەندیی کەسی هاندەری سەرەکییەتی. مارکس ئەمە رەت دەکاتەوە و پێیوایە جەوهەری مرۆڤ (Gattungswesen) ئازادانە کارکردن و بەرهەمهێنانە، بەڵام سەرمایەداری مرۆڤ لە کارەکەی و لە جەوهەری خۆی نامۆ (Alienated) دەکات.
- دەستی نادیار بەرامبەر خەباتی چینایەتی: سمیس پێیوا بوو 'دەستی نادیار' (Invisible Hand) بەرژەوەندییە تایبەتەکان دەگۆڕێت بۆ بەرژەوەندی گشتی و هاوسەنگی دروست دەکات. مارکس بڕوای وابوو کە سەرمایەداری بە سروشتی خۆی پر لە تناقض و داڕمانی ناوەکییە، و مێژوو لە ڕێگەی 'خەباتی چینایەتی' (Class Struggle) لە نێوان بورژوازی و پروڵیتاریادا بەرەو پێش دەچێت.
- تیۆری بەها (Value Theory): هەردووکیان کار بە سەرچاوەی بەها دەزانن (Labor Theory of Value)، بەڵام مارکس چەمکی 'بەهای زیادە' (Surplus Value)ی داهێنا تا ڕوونی بکاتەوە چۆن سەرمایەدار لە ڕێگەی دزینی کاتی کاری بێبەرامبەری کرێکارەوە زێدەبایی و قازانج کۆدەکاتەوە.
٤. کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا، ئەخلاق و مێژوو:
تێڕوانینی سمیس ڕێگەی خۆشکرد بۆ بەجیهانیبوونی بازاڕی ئازاد، لیبرالیزم و گەشەی تەکنەلۆژی، بەڵام ناڕەخسانی دەرفەت و نادادپەروەری کۆمەڵایەتیشی لێکەوتەوە. لە بەرامبەردا، فەلسەفەی مارکس بووە ئیلهامبەخشی شۆڕشە گەورەکانی سەدەی بیستەم، بزووتنەوە کرێکارییەکان و دەوڵەتی خۆشگوزەرانی. بەراوردی فەلسەفی نێوانیان تا ئەمڕۆش چەق بەخشە: ئایا ئازادی لە ڕێگەی بازاڕی ئازادەوە بەدەست دێت (سمیس)، یان لە ڕێگەی ڕزگاربوون لە خودی بازاڕ و سەرمایەدارییەوە (مارکس)؟