ئەمەش وتارێکی کورت و زانستییە لەسەر **"گەشەی هەستی کوردایەتی"** (ناسیۆنالیزمی کوردی) لەگەڵ سەرچاوە متمانەپێکراوەکان بە زمانی کوردی و ئینگلیزی.
---
# گەشەی هەستی کوردایەتی: لە خەباتی کولتوورییەوە بۆ قەوارەی سیاسی
### دەستپێک
هەستی کوردایەتی (یاخود ناسیۆنالیزمی کوردی) چەمکێکی مێژوویی و سیاسییە کە گوزارشت لە هۆشیاریی نەتەوەیی گەلی کورد دەکات بۆ پاراستنی زمان، کولتوور، خاک و بەدەستهێنانی مافی بڕیاردان لە چارەنووسی خۆی. ئەم هەستە پرۆسەیەکی لەسەرخۆ بووە و بە چەندین قۆناغی مێژوویی، ڕۆشنبیری و سیاسیی گرنگدا تێپەڕیوە تا گەیشتووەتە شێوازی هاوچەرخی خۆی.
### ١. سەرەتای چەکەرەکردنی هەستی نەتەوەیی (سەدەی ١٧ تا ١٩)
ڕەگ و ڕیشەی فیکریی کوردایەتی بۆ سەدەی حەڤدەیەم دەگەڕێتەوە. شاعیر و فەیلەسوفی گەورەی کورد، **ئەحمەدی خانی (١٦٥١-١٧٠٧)** لە شاکارە شیعرییەکەیدا (مەم و زین) بە یەکەمین داڕێژەری فیکری ناسیۆنالیزمی کوردی دادەنرێت؛ ئەو لە پێشەکیی کتیبەکەیدا بە ڕوونی باسی هۆکاری بێ دەوڵەتیی کورد دەکات و داوای یەکگرتوویی دەکات (خانی، ١٧٠٧).
لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەمدا، شۆڕشی **شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری (١٨٨٠)** وەک یەکەمین بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی سەیر دەکرێت کە ئامانجی دامەزراندنی قەوارەیەکی سەربەخۆ بوو بۆ هەموو کوردان، نەک تەنها ڕاپەڕینێکی خێڵەکی (McDowall, 2004).
### ٢. ڕۆژنامەگەری و ڕێکخراوە سەرەتاییەکان (سەرەتای سەدەی ٢٠)
لەگەڵ دەرچوونی یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی بە ناوی **(کوردستان) لە ساڵی ١٨٩٨** لە لایەن میقداد مەدحەت بەدرخان لە قاهیرە، قۆناغێکی نوێ لە گەشەی هەستی کوردایەتی دەستیپێکرد. ڕۆژنامەگەری و دامەزراندنی کۆمەڵە فیکرییەکانی وەک (جەمینەی تەعالی کوردستان) لە ئەستەمبوڵ، یارمەتیدەرێکی گەورە بوون لە گواستنەوەی هەستی کوردایەتی لە نوخبەیەکی دیاریکراوەوە بۆ نێو چین و توێژەکانی تری کۆمەڵگە (ئەحمەد، ٢٠٠٤).
### ٣. جەنگی جیهانیی یەکەم و دابەشبوونی کوردستان
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و هەرەسهێنانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، گەلی کورد ڕووبەڕووی گەورەترین وەرچەرخان بووەوە. پەیمانی سێڤر (١٩٢٠) مافی دەوڵەتێکی سەربەخۆی بە کورد بەخشی، بەڵام بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە **پەیمانی لۆزان (١٩٢٣)** دا ئەو مافەیان پێشێلکرد و کوردستان بەسەر چوار دەوڵەتدا (تورکیا، ئێران، عێراق، و سووریا) دابەشکرا. ئەم دادپەروەرییە مێژووییە، بووە بزوێنەری سەرەکی بۆ توندتربوونی هەستی بەرگری و کوردایەتی لە دژی سیاسەتەکانی سڕینەوە و بەتورککردن و بەعەرەبکردنی کورد (Vali, 2003).
### ٤. کۆماری مەهاباد و شۆڕشەکانی هاوچەرخ
دامەزراندنی **کۆماری کوردستان لە مەهاباد (١٩٤٦)** بە سەرکردایەتی پێشەوا قازی محەمەد، گەشەیەکی بێوێنەی بە هەستی کوردایەتی بەخشی. لەم قۆناغەدا سیمبولە نیشتمانییەکانی وەک (ئاڵای کوردستان، سرودی نیشتمانیی ئەی ڕەقیب) گەڵاڵە بوون. دواتریش شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١) لە باشووری کوردستان بە ڕێبەرایەتی مستەفا بارزانی، و بزووتنەوە چەکدارییەکانی تری پارچەکانی کوردستان، ناسنامەی کوردییان لە ناوچوون پاراست و گرێدایەوە بە دۆزی ڕزگاریی نیشتمانییەوە (stansfield, 2007).
### دەرئەنجام
گەشەی هەستی کوردایەتی پرۆسەیەکی مێژوویی بەردەوامە کە لە شیعر و ئەدەبیاتی ئەحمەدی خانییەوە دەستیپێکرد، بە شۆڕش و قوربانیدانە مێژووییەکاندا تێپەڕی، و ئەمڕۆ لە قەوارەیەکی دەستووریی وەک هەرێمی کوردستان و بزووتنەوە مەدەنی و سیاسییەکانی پارچەکانی تری کوردستاندا خۆی دەبینێتەوە. کوردایەتی لە چەمکێکی خێڵەکی و لۆکاڵییەوە گۆڕاوە بۆ ناسیۆنالیزمێکی مۆدێرن کە داوای دیموکراسی، مافی مرۆڤ و دانپێدانانی نێودەوڵەتی دەکات.
---
### رێفرنسەکان (سەرچاوەکان)
**سەرچاوە کوردییەکان:**
1. **خانی، ئەحمەدی (١٧٠٧).** *مەم و زین*. (ئەم شاکارە لە چەندین چاپدا بڵاوکراوەتەوە و بنەمای سەرەکی فیکری نەتەوەیی کوردییە).
2. **ئەحمەد، کمال مەزهەر (٢٠٠٤).** *کوردستان لە ساڵەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا*. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی. (ئەم کتێبە مێژووی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی نەتەوەیی ڕووندەکاتەوە).
3. **لازاریڤ، م. س (٢٠٠٢).** *مێژووی کوردستان*. وەرگێڕانی: هۆشیار جەمال، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.
**English References:**
1. **McDowall, D. (2004).** *A Modern History of the Kurds*. London: I.B. Tauris. (This is one of the most comprehensive academic sources on Kurdish nationalism).
2. **Vali, A. (2003).** *Essays on the Origins of Kurdish Nationalism*. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers. (An analytical perspective on the theoretical growth of Kurdish national identity).
3. **Stansfield, G. (2007).** *The Kurds: Nationalism and Politics*. London: Routledge. (Discusses the modern transition of Kurdish nationalism into political entities).