تیمۆر-لێستی بڕوانامەی بێ مەلاریا لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیهانییەوە هەیە

ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) بڕوانامەی تیمۆر-لێستی بە بێ مەلاریا ناساندووە، ئەمەش دەستکەوتێکی سەرنجڕاکێشە بۆ وڵاتێک کە نەخۆشییەکەی لە پێشینەدا داناوە و دەستیکردووە بە وەڵامدانەوەی هاوبەش و سەرتاسەری وڵات پاش ماوەیەکی کەم لە بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لە ساڵی ٢٠٠٢ بەڕێوەبەری گشتی. "سەرکەوتنی تیمۆر-لێست دەیسەلمێنێت کە دەتوانرێت مەلاریا لە ڕێڕەوەکانیدا بوەستێنرێت کاتێک ئیرادەی سیاسی بەهێز، دەستێوەردانی زیرەک، وەبەرهێنانی بەردەوامی ناوخۆیی و دەرەکی و کارمەندانی تەندروستی دڵسۆز یەکدەگرن." تیمۆر-لێست سێیەم وڵاتە کە بڕوانامەی لە ناوچەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیای ڕێکخراوی تەندروستی جیهانیدا هەیە، پەیوەندی بە ماڵدیڤ و سریلانکا کردووە کە لە ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ بڕوانامەیان پێدراوە. بڕوانامەی نەهێشتنی مەلاریا لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیهانییەوە دەدرێت کاتێک وڵاتێک سەلماندوویەتی، بەبێ گومانی مەعقول، کە زنجیرەی گواستنەوەی ڕەسەن لە سەرانسەری وڵاتدا لانیکەم بۆ سێ جار لەسەریەک پچڕاوە ساڵان.“ئێمە ئەوەمان کرد. مەلاریا یەکێک بووە لە دوژمنە بێوچانەکانمان – بێدەنگ، بەردەوام و کوشندە. ئێمە ژیانی زۆرمان لەدەستدا بەهۆی نەخۆشییەکەوە کە پێویستە ڕێگری لێبکرێت. بەڵام کارمەندانی تەندروستیمان هەرگیز وازیان نەهێنا، کۆمەڵگاکانمان بەهێز بوون و هاوبەشەکانمان وەک ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لە تەنیشتمانەوە دەڕۆیشتن. لە ٢٢٣ هەزار حاڵەتەوە بۆ سفر – ئەم نەهێشتنە ڕێز لە هەموو ژیانێکی لەدەستچوو و هەموو ژیانێک دەگرێت کە ئێستا ڕزگاری بووە.

پێویستە ئەم سەرکەوتنە بە بەردەوامی وریایی و کردەوەی کۆمەڵایەتی بپارێزین بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە چوونە ژوورەوەی مەلاریا” دکتۆر ئیلیا ئەنتۆنیۆ دی ئاراوخۆ دۆس ڕیس ئامارال، SH، وەزیری تەندروستی، حکومەتی تیمۆر-لێست وتی. گۆڕانکارییەکی خێرا لە وڵاتێکی بارگرانی بەرزەوە بۆ بێ مەلاریالە دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لە ساڵی ٢٠٠٢، تیمۆر-لێست پێشکەوتنی بەرچاوی لە بەرەنگاربوونەوەی مەلاریادا ناوە – کەمکردنەوەی حاڵەتەکان لە لوتکەی زیاتر لە ٢٢٣ هەزار حاڵەتی دەستنیشانکراوی کلینیکیەوە لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ سفر حاڵەتە ڕەسەنەکان لە ساڵی ٢٠٢١ بەدواوە. سەرکەوتنی تیمۆر-لێست لە نەهێشتنی مەلاریا بەهۆی کردەوەی خێرای وەزارەتی تەندروستی لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ دامەزراندنی بەرنامەی نیشتمانی مەلاریا، بەرنامەیەکی تایبەت بۆ پلاندانان، جێبەجێکردن و چاودێریکردنی هەوڵەکانی کۆنترۆڵکردنی مەلاریا لە سەرانسەری وڵاتدا بوو. لە سەرەتادا تەنها دوو ئەفسەری تەواوکاتی هەبوو، بەرنامەکە توانی لە سەرەتاوە بناغە بۆ پێشکەوتن دابنێت لە ڕێگەی سەرکردایەتییەکی تەکنیکی بەهێز، توانای بەڕێوەبردن و گرنگیدان بە وردەکارییەکان. لە ماوەی چەند ساڵێکدا، وڵاتەکە تاقیکردنەوەی خێرا بۆ دەستنیشانکردن و چارەسەری تێکەڵاوی لەسەر بنەمای ئارتمیسینین وەک بەشێک لە ڕێنماییە نیشتمانییەکانی چارەسەرکردنی مەلاریا ناساند و دەستیکرد بە دابەشکردنی تۆڕی چارەسەرکراوی مێروکوژی درێژخایەنی بێبەرامبەر بۆ ئەو کۆمەڵگایانەی کە زۆرترین مەترسییان لەسەرە. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، بە پشتیوانی لەلایەن سندوقی جیهانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئایدز، سیل و مەلاریا، تیمۆر-لێست هەوڵەکانی کۆنترۆڵکردنی ڤێکتەرەکانی سەرتاسەری وڵاتەکەی لە ڕێگەی دابەشکردنی تۆڕی درێژخایەنی چارەسەرکراوی مێروکوژ و ڕشاندنی پاشماوەی ناوماڵەوە پەرەپێدا. هەروەها دەستنیشانکردنی مەلاریا بە بەکارهێنانی مایکرۆسکۆپی و تاقیکردنەوەکانی دەستنیشانکردنی خێرا لە خاڵەکانی چاودێری لە سەرانسەری هەموو بنکە تەندروستییە ناوخۆییەکان فراوانتر کرا. لە بەرامبەر ئاستەنگەکانی کەمیی توندی کارمەندانی تەندروستی و پزیشکان، تیمۆر-لێست وەبەرهێنانی کرد و سیستەمی تەندروستی سێ قاتەکەی پەرەپێدا – کە پێکهاتووە لە نەخۆشخانە نیشتمانییەکان، نەخۆشخانەکانی ئاماژەپێکراو، ناوەندە تەندروستییە کۆمەڵایەتییەکان (CHCs)، و بنکە تەندروستییەکان – بۆ دڵنیابوون لەوەی زۆربەی دانیشتووان دەتوانن دەستیان بە چاودێری لە ماوەی کاتژمێرێکدا بگات. سەرەڕای ئەوەش، هاوڵاتیان لە شوێنی چاودێریکردندا خزمەتگوزاری تەندروستی بێبەرامبەریان بۆ دابین دەکرێت، ئەمەش وەک بەشێک لە سیاسەتی حکومەت سەبارەت بە چاودێری تەندروستی گشتگیر بەخۆڕایی. کلینیکە گەڕۆکەکانی مانگانە و بەرنامەکانی گەیاندنی کۆمەڵگا زیاتر خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان لە ناوچە گوندنشینەکاندا بەرز دەکەنەوە. سەرکەوتنی تیمۆر-لێستێ لە بەرەنگاربوونەوەی مەلاریادا گرنگی سەرکردایەتی وڵات و هاوکاری بەهێزی نێوان وەزارەتی تەندروستی، ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، کۆمەڵگە ناوخۆییەکان، ڕێکخراوە ناحکومییەکان، بەخشەرەکان و چەندین کەرتی حکومی دەردەخات. سیستەمێکی چاودێری یەکگرتووی کاتی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای کەیسەکان دڵنیای دەدات لە کۆکردنەوەی زانیاری خێرا و وەڵامدانەوەی، لە کاتێکدا کارمەندانی تەندروستی ڕاهێنراو دڵنیا دەبن لە دۆزینەوە و سکرینکردنی حاڵەتەکانی مەلاریا لە کاتی خۆیدا، لەوانەش لە سنوورەکاندا.

ئەم هەوڵە یەکگرتووانە ڕێگەی خۆشکردووە بۆ ئەوەی وڵاتەکە بە فەرمی بڕوانامەی بێ مەلاریا بدرێت."بڕوانامەی بێ مەلاریا لەلایەن تیمۆر-لێستەوە سەرکەوتنێکی نیشتمانی پێناسەکەرە – کە بەهۆی سەرکردایەتی بوێرانە، هەوڵە ماندوو نەناسەکانی کارمەندانی تەندروستی، و ئیرادەی گەلەکەیەوە دەجووڵێتەوە. وەک نەتەوەیەکی گەنج، تیمۆر-لێست لە سەرنجی خۆیدا مایەوە – تاقیکردنەوە، چارەسەرکردن و لێکۆڵینەوەی خێرا. کۆتاییهێنان بە گواستنەوە و پاراستنی سفر مردن زیاتر لە زانست دەوێت؛ گریتی دەوێت. ئەم سەرکەوتنە نەوەکان دەپارێزێت، ئێستا و داهاتوو، و ئەوە نیشان دەدات کە وڵاتێکی ئیرادەدار دەتوانێت چی بەدەستبهێنێت” دکتۆر ئارڤیند ماتور، نوێنەری ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لە تیمۆر-لێست وتی. تێبینی بۆ سەرنوسەربڕوانامەی بێ مەلاریای ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی بڕیاری کۆتایی لەسەر پێدانی بڕوانامەی بێ مەلاریا لەلایەن بەڕێوەبەری گشتی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانیەوە دەدرێت، بە پشتبەستن بە پێشنیارێکی گروپی ڕاوێژکاری تەکنیکی بۆ نەهێشتن و بڕوانامەدان بە مەلاریا و چەسپاندنی گروپی ڕاوێژکاری سیاسەتی مەلاریا. زیاتر لەسەر پرۆسەی بڕوانامەدانی بێ مەلاریا لە ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی.